Abstract
Gipoksiya — organizm to‘qimalariga kislorod yetkazib berilishi yoki undan foydalanish jarayonining buzilishi natijasida yuzaga keladigan patofiziologik holat bo‘lib, u ko‘plab kasalliklar va shoshilinch klinik vaziyatlarning umumiy patogenetik bo‘g‘ini hisoblanadi. Kislorod tanqisligi yurak-qon tomir, nafas olish, markaziy asab tizimi, buyrak va jigar faoliyatining izdan chiqishi bilan kechib, metabolik disbalans, hujayra energetik yetishmovchiligi va ko‘p a’zoli yetishmovchilik rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Gipoksiya nafaqat o‘tkir shoshilinch holatlarda (shok, asfiksiya, o‘pka emboliyasi, og‘ir pnevmoniya), balki surunkali patologiyalarda ham (yurak yetishmovchiligi, surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi, anemiya, diabetik mikroangiopatiya) klinik ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolada gipoksiyaning rivojlanish mexanizmlari patofiziologik nuqtai nazardan keng yoritilib, uning asosiy turlari: gipoksik (respirator), gemik, sirkulyator, to‘qima (gistotoksik), substrat va aralash gipoksiya shakllari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Kislorod transporti zanjirining bosqichlari — ventilyatsiya, alveolyar diffuziya, perfuziya, gemoglobin bilan bog‘lanish, mikrosirkulyatsiya va mitoxondrial oksidlovchi fosforillanish — gipoksiya patogenezining asosiy “kritik nuqtalari” sifatida ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, gipoksiya sharoitida hujayra metabolizmining anaerob yo‘lga o‘tishi, laktatatsidoz, ion pompalarining izdan chiqishi, hujayra shishi, oksidlovchi stress, erkin radikallar ortishi, kaltsiy homeostazining buzilishi hamda apoptoz va nekroz jarayonlarining faollashuvi asosiy patogenetik mexanizmlar sifatida bayon etiladi. Maqolada gipoksiyaga moslashuv reaksiyalari ham alohida tahlil qilinib, simpatoadrenal tizim faollashuvi, giperventilyatsiya, yurak chiqarish hajmining ortishi, eritropoezning kuchayishi, gemoglobin affinitetining o‘zgarishi, HIF-1α (hypoxia-inducible factor) orqali gen ekspressiyasi va angiogenez jarayonlari kabi kompensator mexanizmlarning fiziologik hamda patologik chegaralari yoritiladi. Yakunda gipoksiyaning oqibatlari sifatida ko‘p a’zoli yetishmovchilik, miya ishemiyasi, miokard disfunktsiyasi, buyrak tubulyar nekrozi, ichak barer funksiyasining buzilishi, yallig‘lanish mediatorlari ortishi va reoksigenatsiya shikastlanishi (reperfuziya sindromi) masalalari ilmiy asosda umumlashtiriladi.
References
1. Guyton AC, Hall JE. Textbook of Medical Physiology. 14th Edition. Elsevier, 2021.
2. West JB. Respiratory Physiology: The Essentials. 10th Edition. Lippincott Williams & Wilkins, 2020.
3. Kumar V, Abbas AK, Aster JC. Robbins & Cotran Pathologic Basis of Disease. 10th Edition. Elsevier, 2021.
4. Halliwell B, Gutteridge JM. Free Radicals in Biology and Medicine. 5th Edition. Oxford University Press, 2015.
5. Semenza GL. Oxygen sensing, homeostasis, and disease. New England Journal of Medicine, 2011;365:537–547.
6. Bickler PE, Buck LT. Hypoxia tolerance in vertebrates: biology and clinical implications. Annual Review of Physiology, 2007;69:145–170.
7. Murray JF, Nadel JA. Textbook of Respiratory Medicine. 6th Edition. Elsevier, 2016.
8. Singer M, et al. The Third International Consensus Definitions for Sepsis and Septic Shock (Sepsis-3). JAMA, 2016;315(8):801–810.
9. Lushchak VI. Free radicals, reactive oxygen species, oxidative stress and its classification. Chemico-Biological Interactions, 2014;224:164–175.
10. Levy B. Cellular mechanisms of tissue hypoxia. Critical Care, 2006;10(Suppl 4):S4.
11. Lo EH, et al. Mechanisms, challenges and opportunities in stroke. Nature Reviews Neuroscience, 2003;4:399–415.
12. Haddad JJ, Land SC. Hypoxia and oxidative stress in cell signaling. Respiratory Physiology & Neurobiology, 2002;133:235–253.
13. Helms C, et al. Pathophysiology of ischemia-reperfusion injury. Critical Care Medicine, 2013;41:221–228.
14. Eltzschig HK, Carmeliet P. Hypoxia and inflammation. New England Journal of Medicine, 2011;364:656–665.
15. Bellani G, et al. Microcirculation and tissue oxygenation in critical illness. Intensive Care Medicine, 2019;45:105–119.