Abstract
Temir tanqisligi anemiyasi bolalik davrida uchraydigan muhim mikronutrient yetishmovchiligi holatlaridan biri bo‘lib, bolaning jismoniy o‘sishi, gematologik ko‘rsatkichlari, immunologik faoliyati va neyrokognitiv rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Temir gemoglobin sintezi, to‘qimalarga kislorod yetkazilishi, mitoxondrial energiya almashinuvi, neyromediatorlar faoliyati va markaziy asab tizimining yetilishi uchun zarur mikroelement hisoblanadi. Shu sababli uning yetishmovchiligi, ayniqsa, hayotning dastlabki ikki yilida va jadal o‘sish davrlarida alohida klinik ahamiyat kasb etadi. Temir tanqisligi anemiyasining dastlabki bosqichlari ko‘pincha yaqqol klinik belgilar bilan namoyon bo‘lmaydi, bu esa kasallikni o‘z vaqtida aniqlashni murakkablashtiradi. Mazkur maqolaning maqsadi bolalarda temir tanqisligi anemiyasining erta skriningi, neyrokognitiv rivojlanishga ta’siri va zamonaviy davolash strategiyalariga oid ilmiy dalillarni tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot doirasida gemoglobin, eritrotsit indekslari va ferritin ko‘rsatkichlarining diagnostik ahamiyati, temir tanqisligining kognitiv funksiyalar, diqqat, xotira, psixomotor rivojlanish va o‘quv faoliyatiga ehtimoliy ta’siri, shuningdek, og‘iz orqali temir preparatlari, parhezni korreksiya qilish va profilaktik temir bilan ta’minlash yondashuvlari o‘rganildi. Ilmiy adabiyotlar tahlili gemoglobin miqdorini aniqlash bilan cheklanmasdan, temir zaxiralarini ferritin orqali baholash yashirin temir tanqisligini aniqlash imkoniyatini oshirishini ko‘rsatadi. Biroq ferritin yallig‘lanish jarayonlarida oshishi mumkinligi sababli, uning natijalari klinik holat va zarur hollarda yallig‘lanish markerlari bilan birgalikda talqin qilinishi lozim. Temir tanqisligi bilan neyrokognitiv rivojlanish o‘rtasidagi bog‘liqlik ko‘plab tadqiqotlarda qayd etilgan bo‘lsa-da, ayrim uzoq muddatli oqibatlarning qay darajada qaytuvchanligi va davolashning kognitiv natijalarga ta’siri bo‘yicha dalillar bir xil emas. Xulosa qilib aytganda, bolalarda temir tanqisligi anemiyasini samarali boshqarish xavf omillarini erta aniqlash, klinik va laborator tekshiruvlarni uyg‘unlashtirish, individual davolash, ovqatlanishni yaxshilash va davolash natijalarini muntazam nazorat qilishga asoslanishi kerak.
References
1. World Health Organization. WHO Guideline on Use of Ferritin Concentrations to Assess Iron Status in Individuals and Populations. Geneva: World Health Organization, 2020. 82 p. ISBN: 978-92-4-000012-4.
2. Powers J.M., Heeney M.M., Hord J., Lehmann C.U., Abrams S.A., Buchanan G.R., et al. Prevention, Screening, Diagnosis, and Treatment of Iron Deficiency and Iron Deficiency Anemia in Infants, Children, and Adolescents: Clinical Report. Pediatrics. 2026;158(1):e2026077414. American Academy of Pediatrics. DOI: 10.1542/peds.2026-077414.
3. Lozoff B., Beard J., Connor J., Felt B., Georgieff M., Schallert T. Long-lasting neural and behavioral effects of iron deficiency in infancy. Nutrition Reviews. 2006;64(5 Pt 2):S34–S43. Oxford University Press.
4. McCann J.C., Ames B.N. An overview of evidence for a causal relation between iron deficiency during development and deficits in cognitive or behavioral function. The American Journal of Clinical Nutrition. 2007;85(4):931–945. Oxford University Press. DOI: 10.1093/ajcn/85.4.931.
5. World Health Organization. Daily Iron Supplementation in Infants and Children. Geneva: World Health Organization, 2016. WHO guideline.
6. Arzikulova D.A., Abdullaeva D.A., Khafizova Z.B., Maksudova Kh.F. Kattalar va bolalar orasida temir tanqisligining tarqalishi, O‘zbekiston Respublikasida bolalarning o‘sish va rivojlanishi uchun temir taqchilligining ahamiyati (adabiyotlar sharhi). Xalqaro ilmiy pediatriya jurnali. 2022;4:5–15. DOI: 10.56121/2181-2926-2022-4-05-15.
7. Nuritdinova G.T., Inakova B.B., Djurayeva X.Z. Anemiyali onalardan tug‘ilgan yosh bolalarda temir tanqisligi anemiyasining klinik va gematologik tasnifi. Xalqaro ilmiy pediatriya jurnali. 2022;4:30–35. DOI: 10.56121/2181-2926-2022-4-30-35.
8. Atabekova U.A., Mubarakshina A.R. Bolalardagi temir tanqisligi anemiyasini ambulator-poliklinika sharoitida erta aniqlash va davolash usullari. Yangi O‘zbekiston, yangi tadqiqotlar jurnali. 2025;3(4). Nashr sahifalari jurnalning rasmiy bibliografik yozuvi bo‘yicha aniqlashtirilishi lozim.
9. Lozoff B., Jimenez E., Hagen J., Mollen E., Wolf A.W. Poorer behavioral and developmental outcome more than 10 years after treatment for iron deficiency in infancy. Pediatrics. 2000;105(4):E51. American Academy of Pediatrics.
10. Baker R.D., Greer F.R.; Committee on Nutrition. Diagnosis and prevention of iron deficiency and iron-deficiency anemia in infants and young children (0–3 years of age). Pediatrics. 2010;126(5):1040–1050. American Academy of Pediatrics. DOI: 10.1542/peds.2010-2576.