ТЕРГОВ СУДЬЯСИ ИНСТИТУТИ СУДГА ҚАДАР ИШ ЮРИТУВДА СУД НАЗОРАТИНИНГ ЯНГИ МОДЕЛИ СИФАТИДА: ҲУҚУҚИЙ ТАБИАТИ ВА ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎНАЛИШЛАРИ
PDF

Keywords

суд назорати, тергов судьяси, судга қадар иш юритиш, процессуал мажбурлов чоралари, ташаббус монополияси, прокурор фильтри, шикоят тартибидаги назорат, habeas corpus, тортишув принципи, ҳимоя ҳуқуқи.

Abstract

Мақолада 2025 йилдан жорий этилган тергов судьяси институтининг ҳуқуқий табиати ва ваколатлари таҳлил қилинади. Миллий модел Германия, Франция, Италия, Қозоғистон ва Украина тажрибаси билан қиёсланади. Институтнинг асосий муаммолари сифатида назоратни қўзғатиш ташаббусининг прокурорда жамланганлиги ва шикоят тартибидаги суд назорати механизми мавжуд эмаслиги кўрсатилади. Ҳимоя тарафининг тергов судьясига бевосита мурожаат қилиш ҳуқуқини жорий этиш ҳамда жиноят-процессуал қонунчиликни такомиллаштириш бўйича таклифлар берилади.

PDF

References

Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси (2023 йил 30 апрелдаги референдумда қабул қилинган) (The Constitution of the Republic of Uzbekistan, adopted by referendum on 30 April 2023) // Қонунчилик маълумотлари миллий базаси. УРЛ: https://lex.uz/docs/6445145

2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2005 йил 8 августдаги “Қамоққа олишга санкция бериш ҳуқуқини судларга ўтказиш тўғрисида”ги ПФ-3644-сон Фармони. УРЛ: https://lex.uz/docs/754979

3. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 10 июндаги “Тезкор-қидирув ҳамда тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-89-сон Фармони. УРЛ: https://lex.uz/docs/6964387

4. Ўзбекистон Республикасининг 2025 йил 28 январдаги “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтиришга қаратилган ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги ЎРҚ-1022-сон Қонуни. УРЛ: https://lex.uz/docs/7347837

5. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 14 августдаги “Одил судлов-2030: Янги Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилувчи халқчил ва адолатли суд тизимини барпо этиш стратегияси тўғрисида”ги ПФ-160-сон Фармони УРЛ: https://lex.uz/docs/8406903

6. Jinoyat-protsessual huquqi: darslik / M.X.Rustambayevning umumiy tahriri ostida. Toshkent: Complex Print, 2020. 679 b.

7. Масленникова Л.Н., Сушина Т.Е. О создании современного института следственного судьи в уголовном судопроизводстве России // Уголовная юстиция. 2025. № 26. С. 85-95. DOI: 10.17223/23088451/26/.

8. Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодекси (1994 йил 22 сентябрда тасдиқланган; 2026 йил 9 октябрь ҳолатидаги таҳрир). УРЛ: https://lex.uz/docs/111460

9. Absattarov F. Qamoq ehtiyot chorasini qo‘llashga doir iltimoslarning 95 foizi qanoatlantirildi: Oliy sud // Kun.uz. 01.08.2025. URL: https://kun.uz/news/2025/08/01/qamoq-ehtiyot-chorasini-qollashga-doir-iltimoslarning-95-foizi-qanoatlantirildi-oliy-sud

10. Омонов З. Тергов судьяси қарорларининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилиги мезонлари: назарий таҳлил ва суд амалиёти асосида баҳолаш // Жамият ва инновациялар. 2026. Т. 7, № 4. Б. 261-268. DOI: 10.47689/2181-1415-vol7-iss4-pp261-268.

11. Ахпанов А.Н., Головко Л.В. Конституционный Суд Республики Казахстан о представлении прокуратурой интересов государства в следственном суде // Вестник Института законодательства и правовой информации Республики Казахстан. 2024. № 3 (78). С. 148-161. DOI: 10.52026/2788-5291_2024_78_3_148.

12. Стельмах В.Ю. Нужны ли в Российской Федерации следственные судьи? // Вестник Уральского юридического института МВД России. 2021. № 3. С. 55-58.

13. Шаренко С.Л. Теоретико-прикладні проблеми владних повноважень слідчого судді у кримінальному провадженні // Проблеми законності. 2019. Вип. 147. С. 197-209. DOI: 10.21564/2414-990x.147.176449.

14. Рябинина Т.К. Необходим ли российскому уголовному процессу институт следственного судьи? // Lex Russica. 2017. № 12 (133). С. 200-213. DOI: 10.17803/1729-5920.2017.133.12.200-213.

15. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 8 майдаги “Янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясини амалга ошириш бўйича биринчи навбатдаги чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПФ-67-сон Фармони УРЛ: https://lex.uz/docs/6461609

16. Ibrokhimov B. Theoretical and legal foundations of the investigative judge in the criminal procedural legislation of the Republic of Uzbekistan // Oriental Journal of History, Politics and Law. 2025. Vol. 5, Issue 04. P. 286-302. DOI: 10.37547/supsci-ojhpl-05-04-38.

17. Ковалев Н. Судебный контроль на этапе досудебного производства в уголовном процессе Узбекистана: аналитический доклад. Ташкент: Управление ООН по наркотикам и преступности, 2020. -С. 26.

18. UN Human Rights Committee. General Comment No. 35. Article 9 (Liberty and security of person). CCPR/C/GC/35. 16 December 2014.

19. Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пакт (Нью-Йорк, 1966 йил 16 декабрь) (International Covenant on Civil and Political Rights, New York, 16 December 1966).

20. Jinoyat-protsessual huquq: darslik / M.A.Rajabova tahriri ostida. 3-nashr, to‘ldirilgan va qayta ishlangan. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2021. –B. 732.

21. Erstes Gesetz zur Reform des Strafverfahrensrechts (1. StVRG) vom 9. Dezember 1974 // Bundesgesetzblatt. 1974. Teil I.

22. Code de procédure pénale; Loi n° 2000-516 du 15 juin 2000 renforçant la protection de la présomption d’innocence et les droits des victimes.

23. Strafprozeßordnung in der Fassung der Bekanntmachung vom 7. April 1987 (BGBl. I S. 1074, 1319).

24. European Court of Human Rights. Lamy v. Belgium, no. 10444/83, judgment of 30 March 1989, Series A no. 151.

25. European Court of Human Rights. Garcia Alva v. Germany, no. 23541/94, judgment of 13 February 2001.

26. Codice di procedura penale (D.P.R. 22 settembre 1988, n. 447).

27. Уголовно-процессуальный кодекс Республики Казахстан от 4 июля 2014 года № 231-V (Criminal Procedure Code of the Republic of Kazakhstan of 4 July 2014 No. 231-V).

28. Кримінальний процесуальний кодекс України від 13 квітня 2012 року № 4651-VI (Criminal Procedure Code of Ukraine of 13 April 2012 No. 4651-VI).

29. Ўзбекистон Республикасининг 2024 йил 21 ноябрдаги “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига рақамли далиллар билан ишлаш тизимини такомиллаштиришга қаратилган ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги ЎРҚ-1003-сон Қонуни. УРЛ: https://lex.uz/docs/7228758