KRIPTOVALYUTA BOZORIDA NARX TEBRANISHLARINI STATISTIK TAHLIL QILISH USULLARI
PDF

Keywords

kriptovalyuta, narx tebranishi, volatillik, statistik tahlil, GARCH modeli, statsionarlik, tavakkal ostidagi qiymat (VaR), raqamli aktivlar, Bitcoin.

Abstract

Ushbu maqolada kriptovalyuta bozorida kuzatiladigan narx tebranishlarini (volatillikni) statistik tahlil qilishning nazariy va uslubiy asoslari yoritilgan. Tavsiflovchi statistika ko‘rsatkichlari, statsionarlikni tekshirish testlari, geteroskedastiklikni aniqlash usullari, shuningdek ARCH/GARCH turkumidagi ekonometrik modellarning (GARCH, EGARCH, TGARCH, IGARCH) kriptovalyuta bozoriga xos xususiyatlarni — ya’ni yuqori volatillik, keskin sakrashlar, “og‘ir dum”li taqsimotlar va bozorning kecha-kunduz uzluksiz ishlashini — hisobga olgan holda qo‘llanilish imkoniyatlari tahlil qilingan. Shuningdek, kriptoaktivlar bozorini tartibga solishning xalqaro tajribasi va O‘zbekistonda raqamli aktivlar bozorini rivojlantirish istiqbollari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, an’anaviy moliyaviy bozorlar uchun ishlab chiqilgan statistik-ekonometrik modellarni kriptovalyuta bozori xususiyatlariga moslashtirilgan holda qo‘llash tavakkalni boshqarish samaradorligini sezilarli darajada oshirishi mumkin.

PDF

References

Katsiampa, P. (2017). Volatility estimation for Bitcoin: A comparison of GARCH models. Economics Letters, 158, 3–6.

2. Chu, J., Chan, S., Nadarajah, S., & Osterrieder, J. (2017). GARCH Modelling of Cryptocurrencies. Journal of Risk and Financial Management, 10(4), 17.

3. Baur, D.G., & Dimpfl, T. (2018). Asymmetric volatility in cryptocurrencies. Economics Letters, 173, 148–151.

4. Urquhart, A. (2016). The inefficiency of Bitcoin. Economics Letters, 148, 80–82.

5. Dyhrberg, A.H. (2016). Bitcoin, gold and the dollar – A GARCH volatility analysis. Finance Research Letters, 16, 85–92.

6. Nazarov, S.T. (2023). O‘zbekistonda raqamli aktivlar bozorini huquqiy tartibga solish muammolari. Toshkent.

7. Qodirov, F.M. (2024). Kriptovalyuta operatsiyalarini soliqqa tortishning xalqaro tajribasi va milliy amaliyot. O‘zbekiston iqtisodiyoti tahlili.

8. O‘zbekiston Respublikasi Istiqbolli loyihalar milliy agentligi (NAPP). (2025). Raqamli aktivlar bozori bo‘yicha me’yoriy-huquqiy hujjatlar to‘plami. NAPP rasmiy sayti (Toshkent). https://napp.uz/uz

9. IOSCO (International Organization of Securities Commissions). (2024). Policy Recommendations for Crypto and Digital Asset Markets. IOSCO Publications (Madrid, Ispaniya). https://www.iosco.org

10. Xalqaro valyuta fondi (IMF). (2025). Global Financial Stability Report: Crypto-Asset Markets. IMF Publications (Washington, AQSH). https://www.imf.org