Abstract
Antimikrob rezistentlik (AMR) zamonaviy tibbiyot va farmatsevtika oldida turgan eng murakkab global muammolardan biri bo‘lib, mikroorganizmlarning ularga qarshi qo‘llaniladigan antimikrob preparatlar ta’siriga chidamlilik xususiyatini rivojlantirishi bilan tavsiflanadi. Ayniqsa, antibiotiklarga chidamli bakteriyalarning ko‘payishi infeksion kasalliklarni davolash samaradorligini pasaytirib, shifoxonada davolanish muddatining uzayishi, asoratlar, davolash xarajatlarining ortishi va og‘ir klinik oqibatlar xavfining kuchayishiga olib kelmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining 2025-yilgi global kuzatuv hisobotida 2023-yil ma’lumotlari asosida 23 milliondan ortiq bakteriologik tasdiqlangan holat tahlil qilingan bo‘lib, bu AMRning global miqyosdagi real epidemiologik ahamiyatini ko‘rsatadi. Mazkur maqolada antibiotiklarga rezistentlikning shakllanish mexanizmlari, uning asosiy sabab va xavf omillari hamda farmatsevtikaning ushbu muammoga qarshi kurashdagi strategik o‘rni tahlil qilinadi. Antibiotiklarni oqilona qo‘llash, antimikrob stewardship dasturlarida farmatsevt ishtiroki, dori vositalarining sifatini ta’minlash, farmakovigilans, antibiotiklar iste’molini monitoring qilish, mikrobiologik diagnostika natijalaridan foydalanish va yangi antimikrob preparatlarni yaratishning ilmiy yo‘nalishlari yoritiladi. Shuningdek, WHO AWaRe tasnifi asosida antibiotiklardan foydalanishni optimallashtirish, “Access–Watch–Reserve” tamoyillarining farmatsevtik amaliyotdagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Tahlil natijalari farmatsevtni faqat dori vositasini beruvchi mutaxassis sifatida emas, balki antimikrob terapiyaning xavfsizligi va ratsionalligini ta’minlovchi klinik jamoaning muhim a’zosi sifatida qarash zarurligini ko‘rsatadi. Farmatsevtik nazorat, raqamli monitoring, farmakovigilans, aholining tibbiy savodxonligini oshirish va innovatsion antimikrob preparatlarni ishlab chiqish AMRning tarqalishini cheklashda o‘zaro bog‘liq strategiyalar sifatida qaralishi lozim.
References
1. World Health Organization. (2025). Global antibiotic resistance surveillance report 2025. Geneva: World Health Organization. 114 p.
2. World Health Organization. (2026). Antimicrobial resistance: Fact sheet. Geneva: World Health Organization.
3. World Health Organization. (2026). The World Health Assembly adopts updated Global Action Plan on Antimicrobial Resistance (2026–2036). Geneva: WHO.
4. World Health Organization. (2023). People-centred approach to addressing antimicrobial resistance in human health: WHO core package of interventions to support national action plans. Geneva: World Health Organization. 53 p.
5. World Health Organization. (2022). The WHO AWaRe (Access, Watch, Reserve) antibiotic book. Geneva: World Health Organization. 697 p.
6. World Health Organization. (2024). Consumption and rational use of antimicrobials in South-East Asia Region, 2024. New Delhi: WHO Regional Office for South-East Asia. 64 p.
7. World Health Organization. (2025). The selection and use of essential medicines, 2025: WHO AWaRe (Access, Watch, Reserve) classification of antibiotics for evaluation and monitoring of use. Geneva: World Health Organization.
8. World Health Organization. (2026). Blueprint for strengthening responses to fungal disease and antifungal resistance. Geneva: World Health Organization.
9. Centers for Disease Control and Prevention. (2024). Antimicrobial Resistance Facts. Atlanta: CDC.
10. Centers for Disease Control and Prevention. (2024). Controlling the emergence and spread of antimicrobial resistance. Atlanta: CDC.
11. Centers for Disease Control and Prevention. (2024). Antimicrobial resistance in health care: Causes and how it spreads. Atlanta: CDC.
12. GBD 2021 Antimicrobial Resistance Collaborators. (2024). Global burden of bacterial antimicrobial resistance 1990–2021: A systematic analysis with forecasts to 2050. The Lancet, 404(10459), 1199–1226.
13. World Health Organization. (2025). Global antibiotic resistance surveillance report 2025: Summary. Geneva: World Health Organization. 20 p.
14. World Health Organization. (2023). Guidance to facilitate monitoring and evaluation for antimicrobial resistance national action plans. Geneva: World Health Organization.
15. World Health Organization. (2024). First quadripartite biennial report on the implementation of the Global Action Plan on Antimicrobial Resistance. Geneva: WHO, FAO, UNEP & WOAH.