Abstract
So‘nggi yillarda psixoemotsional stressning endokrin tizimga, xususan qalqonsimon bez funksiyasiga ta’siri ilmiy-amaliy jihatdan dolzarb muammo sifatida baholanmoqda. Stress holatida gipotalamo-gipofizar-buyrak usti (HPA) o‘qi faollashishi natijasida kortizol sekretsiyasi ortadi va bu holat gipotalamo-gipofizar-qalqonsimon bez (HPT) tizimi orqali tireotrop gormon (TSH) sekretsiyasiga, periferik to‘qimalarda tiroksin (T4) va triyodtironin (T3) konversiyasiga hamda immun-regulyator mexanizmlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Klinik kuzatuvlarga ko‘ra, surunkali stress fonida subklinik gipotireozning namoyon bo‘lishi, tireoid gormonlarining labilligi, shuningdek tireotoksikozda vegetativ va kardiovaskulyar simptomlarning kuchayishi ehtimoli ortadi. Biroq ushbu o‘zaro bog‘liqlik ko‘p omilli bo‘lib, stressning davomiyligi, shaxsning psixofiziologik reaktivligi, autoimmun jarayonlar faolligi, yod almashinuvi va komorbid patologiyalar bilan chambarchas bog‘liqdir. Mazkur maqolada stress va qalqonsimon bez gormonlari o‘rtasidagi patofiziologik munosabatlar, subklinik gipotireoz va tireotoksikozda klinik-laborator ko‘rsatkichlarning o‘zgarish xususiyatlari hamda diagnostik yondashuvlar tahlil qilinadi. Shuningdek, stress omilini baholash, gormonal profil monitoringi va individual terapevtik strategiyalarni optimallashtirishning amaliy ahamiyati yoritib beriladi.
References
1. Chrousos G.P. Stress and disorders of the stress system. Nat Rev Endocrinol. 2009;5:374–381.
2. McEwen B.S. Stress, adaptation, and disease: allostasis and allostatic load. Ann N Y Acad Sci. 1998;840:33–44.
3. Tsigos C., Chrousos G.P. Hypothalamic–pituitary–adrenal axis, neuroendocrine factors, and stress. J Psychosom Res. 2002;53:865–871.
4. Biondi B., Picardi A. Psychological stress and thyroid function: a review. Psychother Psychosom. 1999;68:443–456.
5. Duntas L.H., Jonklaas J. Stress, thyroid function, and autoimmune thyroid disease. Endocrine. 2001;14:191–199.
6. Pearce E.N., Farwell A.P., Braverman L.E. Thyroiditis. N Engl J Med. 2003;348:2646–2655.
7. Chatzitomaris A., Hoermann R., Midgley J.E., et al. Stress and thyroid homeostasis: pathophysiological mechanisms. Horm Metab Res. 2017;49:701–716.
8. Benvenga S., Campenni A., Azzarito T., et al. The stress-thyroid axis in humans: clinical implications. J Endocrinol Invest. 2015;38:1045–1056.
9. Surks M.I., Ortiz E., Daniels G.H., et al. Subclinical thyroid disease: scientific review and guidelines for diagnosis and management. JAMA. 2004;291(2):228–238.
10. Bahn R.S., Burch H.B., Cooper D.S., et al. Hyperthyroidism and other causes of thyrotoxicosis: management guidelines of the American Thyroid Association. Thyroid. 2011;21(6):593–646.
11. Wiersinga W.M., Duntas L.H., Fadeyev V., et al. 2012 ETA Guidelines for the management of subclinical hypothyroidism. Eur Thyroid J. 2012;1:76–94.
12. Tsatsoulis A., Fountoulakis S. The protective role of stress response in thyroid function. Hormones (Athens). 2006;5:17–26.
13. Bunevicius R., Kazanavicius G., Zalinkevicius R., et al. Effects of short-term stress on thyroid hormone levels in humans. Stress. 2000;3:275–280.
14. Chazova I.E., Oganov R.G. Arterial Hypertension and Endocrine Disorders. Moscow: Medicina; 2015. 312 p.
15. Gus’ev E.I., Skvortsova V.I. Ischemic Stroke and Endocrine Factors. Moscow: GEOTAR-Media; 2010. 432 p.
16. Martynov A.I., Fomin V.V. Cardiovascular and Endocrine Interactions. Moscow: GEOTAR-Media; 2018. 320 p.
17. Biondi B., Cappola A.R., Cooper D.S. Subclinical hypothyroidism: clinical outcome and therapeutic strategies. Lancet Diabetes Endocrinol. 2017;5:100–111.
18. Hoermann R., Midgley J.E.M., Larisch R., Dietrich J.W. Homeostatic control of thyroid function: new concepts. Eur J Endocrinol. 2015;173:5–12.
19. Duntas L.H., Biondi B. Thyroid disease and mental health: pathophysiology and clinical implications. Lancet Diabetes Endocrinol. 2013;1:65–75.
20. Caplan L.R. Caplan’s Stroke: A Clinical Approach. 4th ed. Philadelphia: Saunders Elsevier; 2009. 672 p.