Abstract
Organizm tashqi va ichki muhitning doimiy o‘zgaruvchan sharoitlarida hayotiy faoliyatni davom ettirish uchun murakkab moslashuv va kompensator mexanizmlar majmuasidan foydalanadi. Ushbu jarayonlar homeostazni saqlash, funksional tizimlar faoliyatini qayta tashkil etish, metabolik ehtiyojlarni muvofiqlashtirish va patologik ta’sirlar sharoitida hayotiy muhim organlar faoliyatini imkon qadar barqaror ushlab turishga xizmat qiladi. Moslashuv jarayonlari fiziologik, funksional, metabolik va strukturaviy darajalarda amalga oshadi. Kompensatsiya esa buzilgan funksiyaning boshqa fiziologik mexanizmlar hisobiga qoplanishi yoki mavjud funksional rezervlarning safarbar etilishi orqali namoyon bo‘ladi. Zamonaviy fiziologiya va patofiziologiyada klassik homeostaz tushunchasi bilan bir qatorda allostaz konsepsiyasi ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Allostaz organizmning o‘zgaruvchan sharoitlarga javoban fiziologik ko‘rsatkichlar va regulyator tizimlarni dinamik tarzda qayta moslashtirish qobiliyatini ifodalaydi. Ushbu jarayonda markaziy asab tizimi, vegetativ asab tizimi, gipotalamus-gipofiz-buyrakusti o‘qi, renin–angiotenzin–aldosteron tizimi, yurak-qon tomir va immun tizimlar o‘zaro integratsiyalashgan holda faoliyat yuritadi. Qisqa muddatli moslashuv odatda himoya xususiyatiga ega bo‘lsa, uzoq davom etuvchi stress va kompensator mexanizmlarning haddan tashqari faollashuvi allostatik yuklamaning ortishiga olib kelishi mumkin. Natijada metabolik, yurak-qon tomir, immun va neyroendokrin tizimlarda funksional buzilishlar shakllanishi ehtimoli ortadi. Mazkur maqolada organizmning moslashuv va kompensator jarayonlarining fiziologik asoslari, nerv-gumoral boshqarilishi, stressga javob reaksiyalari, yurak-qon tomir va nafas olish tizimlaridagi kompensator mexanizmlar, metabolik moslashuv, patologik sharoitlarda kompensatsiyaning ahamiyati hamda moslashuv imkoniyatlarining chegaralari zamonaviy ilmiy ma’lumotlar asosida tahlil qilinadi.
References
1. Hall, J. E., & Hall, M. E. (2021). Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology (14th ed.). Philadelphia: Elsevier. 1152 p.
2. Barrett, K. E., Barman, S. M., Brooks, H. L., & Yuan, J.-X. J. (2023). Ganong’s Review of Medical Physiology (27th ed.). New York: McGraw Hill. 768 p.
3. Boron, W. F., & Boulpaep, E. L. (2022). Medical Physiology (4th ed.). Philadelphia: Elsevier. 1312 p.
4. McEwen, B. S., & Akil, H. (2020). Revisiting the stress concept: Implications for affective disorders. Journal of Neuroscience, 40(1), 12–21.
5. Goldstein, D. S. (2024). Post-COVID dysautonomias: What we know and (mainly) what we don’t know. Nature Reviews Neurology, 20, 99–113.
6. Karim, S., Chahal, A., & Somers, V. K. (2023). Autonomic cardiovascular control in health and disease. Comprehensive Physiology, 13(2), 4493–4511.
7. Rusanov, V. B., Larina, I. M., & Nosovsky, A. M. (2023). The concept of allostasis and autonomic regulation in space flight. Human Physiology, 49(6), 117–127.
8. Sevriukova, G. A. (2024). Allostasis: Genesis and allostatic load. Journal of Volgograd State Medical University, 21(4), 16–22.
9. Ghasemi, F., Beversdorf, D. Q., & Herman, K. C. (2024). Stress and stress responses: A narrative literature review from physiological mechanisms to intervention approaches. Clinical Medicine Insights: Psychiatry, 1–18.
10. Chrousos, G. P. (2024). Stress and disorders of the stress system. Nature Reviews Endocrinology, 20, 1–15.
11. American Physiological Society. (2024). Glucocorticoids, their uses, sexual dimorphisms, and diseases: New concepts, mechanisms, and discoveries. Physiological Reviews, 104, 1–65.
12. World Health Organization. (2024). Building health system resilience to public health challenges: Guidance for implementation in countries. Geneva: World Health Organization. 88 p.
13. World Health Organization. (2024). Integrated people-centred health services: Framework and implementation approaches. Geneva: World Health Organization.
14. Selye, H. (2022). The Stress of Life: Modern Perspectives on Adaptation and Stress Physiology. New York: McGraw-Hill.
15. Cannon, W. B. (2023). The Wisdom of the Body: Homeostasis and Physiological Regulation. Cambridge: Harvard University Press.
16. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. (2024). Birlamchi tibbiy-sanitariya yordamida bemorlarni kompleks baholash va kuzatish bo‘yicha klinik tavsiyalar. Toshkent.
17. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. (2025). Profilaktik tibbiy ko‘rik va sog‘lom turmush tarzini shakllantirish bo‘yicha uslubiy tavsiyalar. Toshkent.