Abstract
Ushbu maqolada Markaziy Osiyo mintaqasida, xususan O'zbekiston va qo'shni davlatlar hududlarida sizot suvlarining ekologik omillarga ko'rsatayotgan ta'siri kompleks tarzda tahlil qilingan. Tadqiqot iqlim o'zgarishi sharoitida sizot suvlari sathining ko'tarilishi va pasayishi natijasida yuzaga keladigan tuproq sho'rlanishi, tuproq degradatsiyasi jarayonlari, shuningdek Amudaryo va Sirdaryo havzalarida transchegaraviy suv oqimlarini boshqarishdagi muammolarga bag'ishlangan. 2000–2024 yillar davomida to'plangan gidrologik, pedologik va iqlimiy ma'lumotlar asosida tahlil amalga oshirildi. Natijalar shuni ko'rsatdiki, mintaqadagi sizot suvlari sathi o'rtacha 0,3–1,2 m/yil tezlikda o'zgarib, tuproq sho'rlanish jarayonlarini sezilarli darajada kuchaytirmoqda. Transchegaraviy suv boshqaruvida hamkorlikning etarli emasligi, iqlim o'zgarishining kuchayishi va noto'g'ri sug'orish amaliyoti birga ta'sir etib, Orol dengizi havzasida ekologik inqirozni chuqurlashtirmoqda.
References
1. Siebert, S., Burke, J., Faures, J.M., Frenken, K., Hoogeveen, J., Döll, P., & Portmann, F.T. (2010). Groundwater use for irrigation – a global inventory. Hydrology and Earth System Sciences, 14(10), 1863–1880. https://doi.org/10.5194/hess-14-1863-2010
2. Famiglietti, J.S. (2014). The global groundwater crisis. Nature Climate Change, 4(11), 945–948. https://doi.org/10.1038/nclimate2425
3. Abdullaev, I., & Rakhmatullaev, S. (2015). Transformation of water management in Central Asia: from state-centric, hydraulic mission to socio-political control. Environmental Earth Sciences, 73(2), 849–861. https://doi.org/10.1007/s12665-013-2879-9
4. Micklin, P., Aladin, N.V., & Plotnikov, I. (Eds.). (2014). The Aral Sea: The Devastation and Partial Rehabilitation of a Great Lake. Springer-Verlag, Berlin Heidelberg. https://doi.org/10.1007/978-3-642-02356-9
5. Pan, X., Wang, W., Liu, T., Akmalov, S., De Maeyer, P., & Van de Voorde, T. (2022). Integrated modeling to assess the impact of climate change on the groundwater and surface water in the South Aral Sea area. Journal of Hydrology, 614, 128641. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2022.128641
6. Nachshon, U. (2021). Drivers of soil salinity and their correlation with climate change. Current Opinion in Environmental Sustainability, 50, 1–10. https://doi.org/10.1016/j.cosust.2020.07.007
7. FAO (Food and Agriculture Organization). (2020). The State of the World's Land and Water Resources for Food and Agriculture – Systems at breaking point. FAO, Rome. ISBN 978-92-5-133441-6. https://doi.org/10.4060/cb4894en
8. ICWC (Interstate Commission for Water Coordination of Central Asia). (2023). Water Resources of Central Asia: Annual Report 2022. SIC ICWC Publishing, Tashkent. ISSN 2181-1121.
9. Bao, Y., Yao, F., Meng, X., Zhang, J., Liu, H., & Mouazen, A.M. (2024). Future changes in soil salinization across Central Asia under CMIP6 forcing scenarios. Land Degradation & Development, 35(13), 3981–3998. https://doi.org/10.1002/ldr.5194
10. FAO (Food and Agriculture Organization). (2015). Status of the World's Soil Resources (SWSR) – Main Report. FAO, Rome. ISBN 978-92-5-109004-6.
11. Wang, X., Chen, Y., Li, Z., Fang, G., Wang, Y., & Liu, H. (2024). An approach to complex transboundary water management in Central Asia: Evolutionary cooperation under the water-energy-food-ecosystem nexus. Journal of Environmental Management, 351, 119737. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2023.119737
12. Stanic, F., Huggins, X., Werner, A., & Simmons, C. (2024). Saltwater intrusion into a confined island aquifer driven by erosion, changing recharge, sea-level rise, and coastal flooding. Water Resources Research, 60(1), e2023WR036394. https://doi.org/10.1029/2023WR036394