Abstract
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi sharoitida avtomobil yo‘llari temir-beton ko‘priklarining to‘sinli oraliq qurilmalari konstruktiv parametrlarini optimallashtirishning zaruriy shartlari tahliliy nuqtayi nazardan ko‘rib chiqilgan. Dastlabki masala qo‘yilishida ko‘rib chiqilgan konstruktiv sxemalar, asosiy geometrik parametrlar va ularning kuchlanish-deformatsiya holatiga ta’siri tahlil qilingan. Temir-beton konstruksiyalarni optimal loyihalash bo‘yicha klassik hisoblash yondashuvlari zamonaviy tadqiqotlar bilan qiyoslangan. Geometriya, armaturalash, mustahkamlik va ekspluatatsion yaroqlilik talablari, shuningdek iqtisodiy va uzoq muddat xizmat qilish mezonlarini birgalikda hisobga olish zarurati bilan bog‘liq ilmiy muammo aniqlashtirilgan. Keyingi sonli tadqiqot uchun O‘zbekistondagi aniq obyekt bo‘yicha hisoblash hududi va seysmik sharoit, harorat ta’sirlari, transport yuklamasi modeli, materiallar, xizmat muddati hamda konstruktiv o‘zgaruvchilar diapazonlarini belgilash zarurligi ko‘rsatilgan. Keltirilgan egilish grafigi aniq ko‘prik hisobi natijasi emas, balki shartli matematik misol ekanligi ochiq ko‘rsatilgan. Ushbu maqolada sonli optimallashtirish bajarilmaydi.
References
ShNQ 2.05.03–22. Ko‘priklar va quvurlar. 23.01.2024-yildagi qo‘shimcha hisobga olingan. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi vazirligi, 2022–2024.
2. ShNQ 2.01.20–24. Seysmik hududlarda transport inshootlari qurilishi. Toshkent, 2024.
3. ShNQ 2.03.01–24. Beton va temir-beton konstruksiyalar. Toshkent, 2024.
4. ShNQ 2.01.01–22. Loyihalash uchun iqlimiy va fizik-geologik ma’lumotlar. Toshkent, 2022.
5. Rjanitsin A.R. Qurilish konstruksiyalarini hisoblash nazariyasi. M.: Stroyizdat, 1978.
6. Bazhenov Yu.M. Temir-beton konstruksiyalar. M.: ASV, 2011.
7. Bondarenko V.M., Kolchunov V.I. Temir-beton konstruksiyalar. M.: ASV nashriyoti, 2002.
8. Karpenko N.I. Temir-betonning umumiy nazariyasi. M.: Stroyizdat, 1996.
9. Mironov V.V. Ko‘priklar. M.: Transport, 1991.
10. Kudryavtsev V.A. Ko‘priklar va transport inshootlari. M.: Transport, 2007.
11. Neves L.C., Frangopol D.M. Life-cycle performance of structures: Combining expert judgment and results of inspection // Life-Cycle Civil Engineering. Boca Raton: CRC Press, 2008. P. 409–414. ISBN 978-0-415-46857-2.
12. Melchers R.E. Structural Reliability Analysis and Prediction. Chichester: Wiley, 1999.
13. Nowak A.S., Collins K.R. Reliability of Structures. Boca Raton: CRC Press, 2013.
14. Frangopol D.M., Kawatani M., Kim C.W. (eds.). Reliability and Optimization of Structural Systems: Assessment, Design, and Life-Cycle Performance. Boca Raton: CRC Press, 2007. ISBN 978-0-415-40655-0.
15. Arora J.S. Introduction to Optimum Design. Amsterdam: Elsevier, 2012.
16. Haftka R.T., Gürdal Z. Elements of Structural Optimization. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 1992.
17. Rao S.S. Engineering Optimization: Theory and Practice. New York: Wiley, 2009.
18. Barker R.M., Puckett J.A. Design of Highway Bridges. Hoboken: Wiley, 2013.
19. Menn C. Prestressed Concrete Bridges. Basel: Birkhäuser, 1990. ISBN 978-3-0348-9920-8.
20. SP 35.13330.2011. Ko‘priklar va quvurlar. M.: Rossiya Mintaqaviy rivojlanish vazirligi, 2011.
21. Yücel M., Nigdeli S.M., Bekdaş G. Generation of sustainable models with multi-objective optimum design of reinforced concrete (RC) structures // Structures. 2022. Vol. 40. P. 223–236. DOI: 10.1016/j.istruc.2022.04.020.
22. Pierott R., Hammad A.W.A., Haddad A., García S.L.G., Falcón G. A mathematical optimisation model for the design and detailing of reinforced concrete beams // Engineering Structures. 2021. Vol. 245. Article 112861. DOI: 10.1016/j.engstruct.2021.112861.
23. Okasha N.M., Alzo’ubi A.K., Mughieda O., Kewalramani M., Almasri A.H. A near-optimum multi-objective optimization approach for structural design // Ain Shams Engineering Journal. 2024. Vol. 15, Issue 2. Article 102388. DOI: 10.1016/j.asej.2023.102388.
24. Sahebi M., Dehestani M. Sustainability assessment of reinforced concrete beams under corrosion in life-span utilizing design optimization // Journal of Building Engineering. 2023. Vol. 65. Article 105737. DOI: 10.1016/j.jobe.2022.105737.
25. Li Z., Qi J., Wang J. Multi-Objective Optimization Design of PCS Box Girder Bridges with Small and Medium Spans Using Genetic Algorithms // Buildings. 2025. Vol. 15, No. 3. Article 361. DOI: 10.3390/buildings15030361.
26. AASHTO LRFD Bridge Design Specifications. 10th ed. Washington, D.C.: American Association of State Highway and Transportation Officials, 2024.