Abstract
Ushbu tadqiqotda yo‘l qurilishida qo‘llaniladigan shag‘al-qum aralashmalari tarkibidagi changsimon va loysimon zarralar miqdori tahlil qilindi. O‘zbekistonning to‘rt viloyati (Samarqand, Surxondaryo, Sirdaryo va Navoiy) karerlaridan olingan jami 24 turdagi namuna o‘rganildi. Sinovlar amaldagi GOST 25607-2009 standarti metodologiyasi asosida 0,05 mm o‘lchamdagi elak yordamida amalga oshirildi va natijalar xalqaro EN 13242:2002+A1:2007 hamda ASTM D2940-20 standartlari bilan qiyosiy tahlil qilindi. O‘lchov natijalari shuni ko‘rsatdiki, namunalarda changsimon zarralar miqdori 6,84% dan 13,26% gacha o‘zgarib, o‘rtacha ko‘rsatkich 9,55% ni tashkil etdi. Bu esa o‘rganilgan barcha namunalar GOST standartining asos va qoplama qatlamlari uchun belgilangan qat'iy me'yoriga (≤5%) umuman javob bermasligini anglatadi. Shuningdek, turli standartlarda qo‘llaniladigan elak o‘lchamlari o‘rtasidagi farqlar sababli olingan natijalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri taqqoslash metodologik jihatdan noto‘g‘ri ekanligi asoslandi. Qat'iy me'yorlar sababli kelib chiqadigan ortiqcha iqtisodiy xarajatlarning oldini olish maqsadida, materialning yaroqliligini faqat chang miqdoriga qarab emas, balki amaliy funksional ko‘rsatkichlar — California Bearing Ratio (CBR) hamda metilen ko‘ki sinovi (EN 933-9) asosida baholash tavsiya etildi. Ushbu yondashuv mahalliy materiallardan yo‘l qurilishida yanada samarali foydalanish imkonini beradi.
References
1. Бабаков В.Ф., Шатов А.А. Влияние пылеватых и глинистых частиц на физико-механические свойства щебеночно-песчаных смесей // Наука и техника в дорожной отрасли. – 2021. – № 3. – С. 18–22.
2. Козлов А.Н. Влияние тонких фракций на прочностные характеристики щебеночно-песчаных смесей // Вестник дорожной академии. – 2022. – № 2. – С. 45–49.
3. ГОСТ 8269.0-97. Щебень и гравий из плотных горных пород и отходов промышленного производства для строительных работ. Методы физико-механических испытаний. – Москва: ИПК Издательство стандартов, 1998. – 30 с.
4. ГОСТ 25607-2009. Смеси щебеночно-гравийно-песчаные для покрытий и оснований автомобильных дорог и аэродромов. Технические условия. – Москва: Стандартинформ, 2010. – 13 с.
5. Васильев А.П. Песчано-гравийные смеси в дорожном строительстве: свойства и применение. – Москва: Транспорт, 2017. – 192 с.
6. Иванов С.В. Контроль качества песчано-гравийной смеси при строительстве автомобильных дорог // Строительные материалы и оборудование. – 2019. – № 4. – С. 32–36.
7. Караулов А.М., Ковалёв Н.И. Дорожно-строительные материалы: лабораторный практикум. – Санкт-Петербург: Лань, 2020. – 192 с.
8. Махкамов И.М., Каримов А.А. Йўл қурилиши материаллари ва технологиялари. – Тошкент: Фан ва технология, 2020. – 312 б.
9. Khalid F., Hassan M., Shojat M. et al. Evaluation of the Impact of Fines on the Performance of Sub-Base Materials // Applied Sciences. – 2022. – Vol. 12(9), 4513. – DOI: 10.3390/app12094513.
10. ГОСТ 6613-86. Сетки проволочные тканые с квадратными ячейками. Технические условия. – Москва: Издательство стандартов, 1986. – 15 с.
11. ISO 3310-1:2016. Test sieves – Technical requirements and testing – Part 1: Test sieves of metal wire cloth. – Geneva: International Organization for Standardization, 2016. – 12 p.
12. ASTM E11-20. Standard Specification for Woven Wire Test Sieve Cloth and Test Sieves. – ASTM International, West Conshohocken, PA, 2020. – 9 p.
13. EN 933-9:2009. Tests for geometrical properties of aggregates – Part 9: Assessment of fines – Methylene blue test. – European Committee for Standardization (CEN), Brussels, 2009. – 18 p.
14. ASTM D1883-21. Standard Test Method for California Bearing Ratio (CBR) of Laboratory-Compacted Soils. – ASTM International, West Conshohocken, PA, 2021. – 10 p.
15. ASTM D2940/D2940M-20. Standard Specification for Graded Aggregate Material For Bases or Subbases for Highways or Airports. – ASTM International, West Conshohocken, PA, 2020. – 4 p.
16. EN 13242:2002+A1:2007. Aggregates for unbound and hydraulically bound materials for use in civil engineering work and road construction. – European Committee for Standardization (CEN), Brussels, 2007. – 41 p.